In Polen lag een sjtetl

Oorspronkelijke titel: The Lost Shetl

Auteur: Max Gross

Uitgever: Signatuur, vertaling Anna Livestro

ISBN: 9789056726928

Aantal pagina’s: 496

Verschijningsdatum: 13-07-2021

Korte samenvatting:

Een stadje in Polen, dat honderden jaren verborgen is gebleven voor de buitenwereld, wordt opeens ontdekt. De media en de toeristensector duiken er bovenop. De gevolgen voor het stadje en haar inwoners zijn desastreus.


Humor

Het verhaal, dat wordt verteld door de ogen van een inwoner van het stadje, wiens identiteit we niet te weten komen, begint lichtvoetig, komisch haast, maar wordt steeds zwaarder en dramatischer. Met typisch joodse humor vertelt onze verteller het verhaal:

Het zou zeker niet de eerste keer zijn, al kon niemand zich herinneren wanneer het voor het laatst was gebeurd in Kreskol.

Pesje Rosenthal, het mooiste meisje van Kreskol (met het gezicht van een engel en het figuur van een nimf), trouwt, bij gebrek aan beter, met Jisjmoël Lindauer, zoon van de kleermaker van het stadje. Maar het echtpaar krijgt al snel enorme ruzie:

Ik heb me afgevraagd of ik de letterlijke woorden van Jisjmoël wel aan het papier moest toevertrouwen, maar uiteindelijk heb ik besloten dat waarachtigheid belangrijker is dan het beschermen van de tere ziel. Dus lezers die gevoelig zijn voor dit soort zaken moeten misschien maar een paar bladzijden overslaan. (Gevolgd door een ruzie tussen Pesje & Jisjmoël met echt lelijke woorden).

Uiteindelijk vraagt Pesje een scheiding aan. Maar de rabbijnen van het stadje (Katznelson en Sokolow) dragen haar op om eerst te proberen zich met haar man te verzoenen. De pogingen lopen helaas op niets uit:

‘Ik kom je dit brengen,’ zei Pesje en hield hem de honingtaart voor.

‘Zit er gif in?’


Verdwenen

Na de scheiding is Pesje op een dag spoorloos verdwenen. Iedereen speculeert wat er gebeurd kan zijn, want Kreskol is omgeven door dichte bossen en je daar alleen in wagen staat praktisch gelijk aan zelfmoord. De andere optie is dat Jisjmoël Pesje uit wraak heeft vermoord. Hij wordt ter verantwoording geroepen, maar bij gebrek aan bewijs kan hij niet opgesloten worden. De volgende dag is ook Jisjmoël verdwenen.

Jankl Lewinkopf, een bakkersknecht (die toevallig wees was en die niemand zou missen) wordt eropuit gestuurd om Jisjmoël te gaan zoeken. Maar ook Jankl keert nooit meer terug. Na een periode van rouw en verwarring wordt het gewone leven weer hervat.


De Messias komt per helikopter

Dan gebeurt er iets vreemds: er verschijnt een helikopter boven het stadje:

Er verscheen een ijzeren zegewagen aan de hemel die zijn stalen vleugels wiekte met het geluid van duizend maaiende seizen. Het kwam in een enorme windvlaag die een stofwolk deed opwaaien (…)

‘Masjiach! Masjiach! riep een jongetje. (…)

Nee, de jongen was niet ineens gek geworden. Hij zag geen spoken of demonen. De Messias kwam Kreskol invliegen! (…)

Er stapte nog iemand uit, zonder baard en gekleed als een goj. Natuurlijk hadden we al eerder gojim gezien, maar het was wel verwonderlijk dat de Messias met een niet-Jood op reis was.

 

Tot ieders grote verbazing stapt Jankl vervolgens uit de helikopter: 

‘Jankl?’ vroeg rabbijn Sokolow uiteindelijk voorzichtig.

‘Hallo rabbijn,’ zei de jongen, om zich daarna weer om te draaien naar de Messias. (…)

‘Wat is hier aan de hand? Is dit de Messias?’

‘Nee’, zei Jankl. ‘Deze man is niet de Messias. Het eind der tijden is allang geweest. Wij hebben het gemist. De Messias is vele jaren geleden al gekomen. Zijn naam was Ben Goerion.’


Jankl

Het blijkt dat Jankl in de bewoonde wereld is terecht gekomen, waar hij volledig de kluts kwijtraakte, omdat er niemand Jiddisch sprak (er woonden praktisch geen joden meer). Jankl wordt bestempeld als krankzinnig, omdat niemand de eenvoudige waarheid, die hij keer op keer herhaalt (dat hij uit Krezkol komt) kan geloven. Jankl kan daarentegen niet geloven wat hem over de Holocaust wordt verteld en hij beschouwt op zijn beurt de artsen en psychiaters als van lotje getikt. Nu Jankl weer terug is in Krezkol, denken de mensen daar op hun beurt dat hij zijn verstand verloren heeft.

Als allerlei journalisten en cameramannen de stad belegeren, verdwijnt Jankl stilletjes met twee van hen naar Warschau, in ruil voor zijn verhaal. Hij raakt bevriend met een van hen, Karol, die hem wegwijs maakt in het moderne leven en hem aan een baan helpt, een achtergrond en een nieuwe naam voor hen verzint: Yankee. In een bordeel maakt Jankl kennis met Terese, die een oude bekende blijkt te zijn…

Hoe het verhaal verder gaat en wat er met Pesje en Jisjmoël gebeurd is, mag je zelf lezen in dit bijzondere boek!


Wat ik ervan vond:

Het verhaal is met veel humor geschreven, maar gaat moeilijke onderwerpen niet uit de weg. De schrijver maakt pijnlijk duidelijk dat Jodenhaat van alle tijden is en dat van de geschiedenis niets is geleerd. Jankl maakt een mooie karakterontwikkeling door: hij verandert van een passieve, meegaande jongen in een man die weet wat hij wil. Tegelijkertijd behoudt hij zijn open en naïeve houding, wat hem kwetsbaar maakt in de harde wereld waarin hij terecht komt.

Het einde van het verhaal vond ik nogal cliché, daar had ik meer van verwacht, maar al met al vond ik het een zeer boeiend en onderhoudend verhaal.

Een gedachte over “In Polen lag een sjtetl

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s